بعد از مدتها ماندن در ترافیک تهران و دیدن برج و باروهای بلند سطح شهر، دیدن کاخ نیاوران با همان معماری قدیمی و فضای سرسبزی که صدای پرنده ها در آن طنین دارد، نعمتی است که من و همه بازدیدکنندگان را به شعف آورده است. بوی سبزه های خیس و صدای آب جاری در این محل همان اتفاق مثبتی است که لبخند را بر لب های بازدیدکنندگان خارجی نیز آورده تا جایی که می بینم با دست پرندگان را به یکدیگر نشان می دهند. پیاده روی در چنین فضای به سمت کاخ اصلی دلپذیرترین اتفاق موجود است.

دیدن فضای موزه و لباس های موجود این فکر را در ذهن هر بیننده ای منعکس می کند که لباس اصیل ایرانی تا چه حد به طبیعت بکر و فضای زیبای شهرهای مختلف ایران نزدیک است. هنر پارچه بافی طی قرن های گذشته تنها وسیله به تصویر کشیدن درونیات زن ها و مردها به شمار می رفته است. شاید به همین خاطر سوزن دوزی های بلوچ تا این حد زنده و شاد هستند تا جایی که انگار در همین لحظه رویای زنی به تصویر کشیده می شود. شاید به همین خاطر دلم می خواهد لباس سنتی ایران را هنر تصویرسازی رویاهای انسان در دورانی بدانم که هنوز بوم و نقاشی با مردم ایران بیگانه است.

موزه پارچه و لباس کاخ نیاوران از جمله گنجینه های دائمی این مجموعه به شمار می رود که در طبقه دوم آن واقع در تالار آبی به نمایش گذاشته شده است. تالار آبی محلی است که در ضلع شمالی کاخ نیاوران به وسعت ۳۵۰ متر مربع واقع شده است. این تالار در دوره پهلوی برای پذیرایی مهمانان دربار استفاده می شده است. این مجموعه آثار بسیار زیبایی را از هنرهای اصیل ایرانی نظیر: سوزن دوزی، گلابتون دوزی، گلدوزی، منجوق و ملیله دوزی و ترمه را به تصویر می کشد. بی شک دیدن این هنر زیبا که در قالب لباس به تصویر کشیده شده است برای طراحان و همه هنر دوستان خالی از لطف نیست.

گفته می شود که به خاطر وجود آبنمای زیبا در این تالار و رنگ آبی دیوارها و پرده ها، نام " تالار آبی " به آن اطلاق شده است، تا اینکه به مناسبت روز جهانی موزه و هفته میراثفرهنگی در اردیبهشت ماه سال ۱۳۹۱ " موزه پارچه و لباس " در این تالار افتتاح شد.

سوزن دوزی های نفیس بلوچ

به محض ورود به تالار، لباس های سلطنتی و دیپلماتیک به چشم می خورد که هر بیننده ای را مجذوب می کند. لباس های متنوعی با طرح های سوزن دوزی بلوچ در این گنجینه وجود دارد. سوزن دوزی های بلوچ دنیایی هنری از رویاهای زنان این سرزمین را به ترسیم می کشد. رویاهایی که با تار و پود نخ در فضایی پر از رنگ و زندگی به تصویر کشیده می شود.


لباس بلند زنانه که با سوزن دوزی های زیبای بلوچی نخستین چیزی است که در نگاه نخست هر بیننده ای را میخکوب می کند. این لباس زیبا که شکلی کاملا ساده و رسمی دارد، دارای سادگی بی نظیری است. طرح ساده و بلند لباس در کنار سوزن دوزی های هندسی چشم را خیره می کند. جنس پارچه ها اغلب ابریشمی است و برای تزئین با هنر سنتی ایران به صورت ساده طراحی شده است.

ترکیب رنگی مناسب در طراحی اشکال هندسی باعثجلوه بیش از اندازه این هنر ایرانی شده است. بسیاری از توریست ها در طول بازدید نسبت به این هنر سنتی ایرانی واکنش مثبت داشتند.

عبا با تزئینات سوزن دوزی بلوچ یکی دیگر از لباس هایی است که در این موزه دیده می شد. جنس این عبا کاملا گرم است اما در نگاه نخست کاملا سبک و راحت به نظر می آید.


پیراهن دو تکه با طرح سوزن دوزی بلوچ یکی دیگر از آثار موجود است. این لباس نیز دارای طرحی ساده اما سوزن دوزی های هندسی و ترکیب رنگی بی نظیر است. قسمت زیرین لباس از تزئین کمتری برخوردار است تا کت رویی و قسمت جلو بیشتر جلوه کند.


کت و دامن زمستانه و گرم با تزئینات کاملا سنتی از جمله دیگر آثار هنری است که دیده می شود. سوزن دوزی های موجود بر روی این لباس طرحی از آثار مناطق غربی ایران در خود دارد. ترکیب رنگ های زنده و شادی چون: سبز، آبی، قرمز و کرم در پس زمینه مشکی حس و حالی خاص یه این کار بخشیده است. لباس تداعی کننده بخشی از معماری ایرانی و خط کوفی است. این لباس به خودی خود یک تابلو زنده از هنر اصیل ایرانی است که با رنگ های شاد و طبیعی تجسم بخشیده شده است.

سرمه دوزی

سرمه دوزی از دیگر صنایع دستی و هنرهای ایرانی است که در استان سیستان و بلوچستان و بعضی از مناطق دیگر ایران انجام می گیرد. در سوزن دوزی روی سطح پارچه های ساده طرح هایی را با نخ های رنگی ترسیم می کنند. این کار با کمک سوزن و قلاب انجام می شود و بخیه های ظریفی روی پارچه می دوزند. سِرمِه دوزی دوخت انواع ملیله فلزی روی پارچه های نفیس محکم از جمله ترمه است، که به همین دلیل ترمه دوزی و ملیله دوزی هم گفته می شود.


سرمه دوزی یکی از دوخت های تزیینی و از هنرهای اصیل و با قدمت ۲۵۰۰ تا سه هزارساله ایران است. سارافون مخمل ملکه با تزئینات سرمه دوزی یکی از نمونه های خاص این هنر اصیل ایرانی است. این سارافون طرح بته جقه را در پس زمینه مشکی کار به نمایش می گذارد. ترکیب رنگ طلایی و نقره ای در حواشی لباس به کمک پس زمینه مشکی بیش از همیشه چهره نشان می دهد.

استفاده از پارچه ترمه

در این پالتو پارچه ترمه ایرانی به چشم می خورد که با حاشیه خز طبیعی تزئیین شده است. شکل پوشیده و کاربردی این لباس نشانگر این است که در مراسم های کاملا رسمی و دیپلماتیک کاربرد داشته است. ترمه نوعی پارچه اصیل ایرانی است که در دوره قاجار به شدت کاربرد داشته است. طرح بته جقه نیز با این نوع پارچه معروف است.


گلابتون دوزی

در بین آثار موجود در گنجینه پیراهن ابریشمی بلندی دیده می شود. این لباس با پارچه حریر دوخته شده که تزئینات گلابتون و پولک دوزی را در خود دارد. حاشیه مخمل این لباس طرحی زیبا به این کار بخشیده است.


عبای مخمل زیبایی نیز با حاشیه های گلابتون دوزی در این گنجینه وجود دارد. این عبا دارای بلندی خاصی است که در مراسم ها به صورت دنباله بر روی زمین کشیده می شده است. این اثر زیبا حاشیه هایی در خور توجه دارد. قسمت پایین لباس به شکلی طاوسی و ویژه گلابتون دوزی شده است.


لباس زیبای بندرعباسی نیز در بین سایر آثار گلابتون دوزی زیبایی را به تصویر می کشد. این لباس فیروزه ای شامل پیراهن و شلوار محلی است که با تزئیناتی همچون پولک و گلابتون کار شده است. گلابتون طلائی است که از حدیده کشیده و به هیات ریسمان های باریک ساخته باشند و گلابتوندوزی نوعی دوزندگی است که جنبه ی تزئینی دارد و در آن نخ گلابتون بکار میرود.

در حال حاضر گلابتون دوزی با الیاف طلا به هیچ وجه در ایران رایج نیست و گلابتون دوزان به جای استفاده از نخ طلا، از نخ هائی که دارای روکش فلزی زرد یا سفید است و عمدتا در کشور پاکستان تولید می شود، استفاده می کنند.

منجوق و ملیله دوزی

منجوق و ملیله از جمله ابزارهای کاربردی و تزئینی هستند که سال های زیادی یراق و تجهیزات جانبی لباس را تشکیل می دادند. در این نوع کارها معمولا منجوق و ملیله از طرح خاصی برای تزئین حاشیه یا مرکز طرح پیروی می کنند. نمونه های جالبی از این هنر در گنجینه وجود داشت.


از نمونه های زیبا هنر منجوق دوزی، پیراهن تافته است که با تزئینات ملیله، منجوق و پولک دوزی طراحی شده است. قسمت سینه این لباس به صورت کامل بر اساس طرحی خاص منجوق دوزی شده است. سایر قسمت های این پیراهن کاملا ساده است اما ترکیب رنگی مناسب این بخش با قسمت سینه لباس باعثجلوه بیشتر این هنر شده است.


پیراهن تافته صورتی نیز در قسمت دیگری از این گنجینه وجود دارد که با نگین و منجوق تزئین شده است. پیراهن این اثر کاملا ساده طراحی شده است اما در قسمت کت آن منجوق و ملیله به شکلی زیبا کار شده است. طرح های کار شده بر روی این لباس زمینه ای هندسی و اسلیمی را در خود دارد.

چاپ باتیک

چاپ باتیک و قلم کاری از جهات بسیاری به یکدیگر شبیه هستند. این نوع چاپ از جمله روش های متداول در ایران است که به چاپ کلاقه ای نیز معروف است. باتیک هنری است که نخست در چین ابداع شد و بعد به کشورهای دیگر از جمله مصر، هند، روسیه، ایران و… راه یافت. این چاپ بیشتر روی پارچه های ابریشمی انجام می شود. مراکز عمدهٔ این چاپ اسکو و تبریز است.


نمونه زیبایی از این چاپ در گنجینه لباس کاخ نیاوران موجود است. این لباس که پس زمینه ای مشکی دارای دارای چاپ زیبایی به رنگ قرمز است. طرح روی لباس شباهت زیادی به آثار اسلیمی دارد و به همین خاطر نمود خاص و زیبایی به این لباس بخشیده است.

پارچه زربفت

زری بافی یا زری دوزی از جمله دیگر هنرهای سنتی است که در معرض فراموشی و انقراض قرار دارد. این نوع پارچه تار و پودی از طلا دارد به همین خاطر ظرافت بالا و درخشش خاصی در آن وجود دارد.


پیراهن حریر با تزئینات زری بافی و زری دوزی در پس زمینه رنگی روشن و گرم یک نمونه خاص از این هنر دیرینه است. درخشش زری بافی روی رنگ قرمز و گرم این کار تا حد زیادی نمود دارد.

گلدوزی

پیراهن و شنل با تزئینات گلدوزی و حاشیه تکه دوزی از جمله دیگر لباس هایی است که در این گنجینه به چشم می خورد. گلدوزی از جمله هنرهایی است که قرن های متمادی در بین تمدن های مختلف وجود داشته است.


ترکیب پس زمینه رنگی تیره و سرد با گلدوزی و تکه دوزی با رنگ های گرم تضاد و زیبایی خاصی به کار بخشیده است. لباس در عین زیبایی تبلوری از طبیعت است.

مجموعه کیف و کفش ها

مجموعه کیف و کفش نیز در این گنجینه وجود دارد. برخی از کفش های موجود کاملا ایرانی و با طرح های سنتی هستند که منطبق با سوزن دوزی های لباس است.


پارچه های نفیس اهدایی

در بین لباس های مختلف این گنجینه، پارچه های نفیس اهدایی کشورهای مختلف آسیایی و اروپایی نظیر: ژاپن، هندوستان، لبنان و… به چشم می خورد. برخی پارچه های سنتی تولید داخل نیز مانند: زربافت، ساتن و ابریشم و همچنین سوزن دوزی های مناطق مختلف و حاصل دسترنج هنرمندانی چون مهتاب نوروزی(فوت: ۲۴ تیر ۹۱) نیز در این گنجینه به چشم می خورد.

نیاز به نگرشی تازه

فضای کاخ را که ترک می کنم به این می اندیشم که پوشاک سنتی ایران نیازمند هوایی تازه است. شرایط اقتصادی و مشکلات موجود بر دوش نسل گذشته باعثشده است که نسل حاضر به سمت این هنر حرکت نکنند و روند آموزش در این عرصه متوقف شود. به طور حتم نگاه تازه به این حوزه می تواند ارز آوری خوبی را از طریق صادرات محصولات سنتی و اشتغال زایی داخلی را به همراه داشته باشد.