اتفاقی مانند آنچه در زمینه استفاده از روغن پالم در صنایع لبنی پیش آمده، برای اولین بار رخ نداده و آخرین بار هم نخواهد بود. اگرچه فعالان صنایع غذایی باید تلاش کنند که احتمال وقوع این حوادثرا کاهش دهند، اما مهم تر از آن، نوع واکنش هایی است که از طرف دولت، مردم و سایر فعالان اقتصادی به این دست اتفاقات نشان داده می شود. در این باره چند نکته را نباید فراموش کرد:
۱ - نباید فراموش کنیم که تحولات علمی باعثمی شود که ما امروزه به مسائلی بپردازیم که در گذشته مطرح نبوده است؛ به این معنا که ممکن است کاربرد یک نوع ماده اولیه در صنایع غذایی در دوره ای قابل قبول بوده باشد، اما در زمان دیگری به جهت پیشرفت علم و دانش پزشکی، مضر معرفی شود. خوشبختانه امروز علم به جایی رسیده که تشخیص داده است این نوع از روغن باید کمتر مورد استفاده قرار بگیرد. کاربرد این ماده تا امروز مجاز بوده است، اما از فردا ممکن است مجاز نباشد. در خصوص بسیاری از پدیده ها از گذشته تا امروز همین رویه اتفاق افتاده است و با پیشرفت علم، انسان ها موظف اند از قواعد علمی پیروی کنند.
۲ - در مورد روغن پالم یا هر کالای دیگری، اگر کاربرد این محصول از حدود استاندارد خود فراتر رود، خطرآفرین خواهد بود. به عنوان مثال، انسان برای درمان بیماری ها از دارو استفاده می کند، اما اگر در مصرف این داروها زیاده روی کند، دچار مسمومیت خواهد شد؛ طبعاً این به معنای آن نیست که دارو به خودی خود مضر است، بلکه استفاده از آن نابجا بوده است. به طور کلی و فارغ از وقایع اخیر در خصوص روغن پالم، استفاده از چربی ها - اعم از گیاهی یا حیوانی - جز در اندازه های پایین برای بدن مضر است. استفاده از چربی برای انسان مضر است، به خصوص اگر میزان مصرف این چربی خارج از استاندارد باشد.
۳ - روغن پالم، روغنی است که بر اساس قوانین جاری و با هدف استفاده در مصارف خاص وارد کشور شده است. اما چون برخی تولیدکنندگان محصولات لبنی به اشتباه یا به عمد، دقت لازم را در کاربرد این نوع از روغن به کار نبرده اند، کار به اینجا رسیده و مسوولان بهداشتی کشور را مجبور به واکنش کرده است. ولی نباید فراموش کرد که اگر یک یا چند تولیدکننده خطایی مرتکب شدند، نباید همه تولیدکنندگان محصولات لبنی را به یک چوب راند. درست مثل پزشکی که ممکن است در یک امر حیاتی مرتکب اشتباهی شود، اما این باعثنخواهد شد که کل جامعه پزشکی زیر سوال برود. فراموش نکنیم که این روغن با مجوز وارد شده و فقط هم برای استفاده در صنایع غذایی نبوده است. مقدار بسیار کمی از این محصول در صنایع غذایی استفاده شده است.
۴ - شکی نیست که خطایی اتفاق افتاده و این موضوع محرز است؛ برخورد با تولیدکنندگان خطاکار هم ضروری است، تا سایر واحدهای تولیدکننده محصولات غذایی - که با سلامت مردم سروکار دارند - بدانند که مملکت حساب و کتاب دارد و اگر قانون بر اساس مجوزهای بهداشتی به آنها اجازه داده است که با نسبت معینی از یک ماده اولیه در تولید محصولات خوراکی خود استفاده کنند، رعایت این نسبت و استاندارد، ضرورت دارد. چنانچه این استاندارد مورد رعایت قرار نگیرد، این یک «اشتباه» نیست، بلکه یک «خطا» است. اشتباه را کسی مرتکب می شود که از سر ندانستن موضوع، اقدام به عملی می کند، اما کسی که می داند و دست به عمل نادرست می زند، «خطاکار» است. برای جلوگیری از چنین خطاهایی، لازم است که وزارت بهداشت گستره نظارتی خود را وسیع تر کند. ضمن اینکه فرهنگ تولیدی ما باید به گونه ای باشد که به میزان لازم از امتیازات و مجوزهایمان استفاده کنیم. در غیر این صورت و در شرایطی که یک تولیدکننده از این اصل عدول کند، ممکن است خطراتی برای سلامت جامعه ایجاد شود؛ چه در صنعت غذا و چه در صنایع دیگر. کما اینکه در حوزه بهداشت و درمان هم اگر چنین اتفاقی بیفتد می تواند بسیار خطرناک باشد.
۵ - در هر صورت نباید به شکل یکدست همه تولیدکنندگان را محکوم کرد. اقدام وزارت بهداشت در تخطئه همه محصولات لبنی پرچرب به دلیل بروز خطا از سوی برخی تولیدکنندگان، قابل قبول نبود. هرچند احتمالاً خود مسوولان این وزارتخانه گمان نمی کردند که این موضوع تا این حد در جامعه بازتاب پیدا کند و به این سطح از نگرانی عمومی بینجامد که بسیاری از خانواده های ایرانی به کلی قید مصرف لبنیات را بزنند. برخی تحلیل های سیاسی یا اقتصادی هم در مورد واکنش وزارت بهداشت به کاربرد این نوع از روغن در صنایع لبنی وجود دارد. البته همه چیز ممکن است، اما باید به یاد داشت که صنایع غذایی یا پزشکی - که بحثسلامتی و بهداشت مردم در آنها مطرح است - حتی الامکان نباید به جریانات سیاسی آلوده شود. ممکن است که تفکر و برنامه ریزی خاصی در این ماجرا وجود داشته باشد، اما به خصوص باید یاد بگیریم که هر چیزی را به هر چیزی ربط ندهیم و صنعت غذا را از جامعه و فضای سیاسی دور نگه داریم.
۶ - فعالیت در صنایع غذایی یا سایر صنایعی که با سلامتی مردم سروکار دارد، مانند صخره نوردی است. یک صخره نورد برای رسیدن به بالای صخره، نیازمند برداشتن هزاران قدم صحیح است، اما برای سقوط به ته دره، یک قدم اشتباه کافی است. در صنایع غذایی جایی برای اشتباه وجود ندارد. هرچند متاسفانه برخی از همکاران ما در این صنعت مرتکب اشتباهاتی شده اند و باید خسارت اشتباه خود را بدهند تا جامعه از هرگونه آلودگی مبرا شود. مسوولان بهداشتی هم باید دقت کنند که با یک سخن یا قضاوت همه صاحبان این صنعت را به یک چوب نرانند و دیواری را که هر خشت آن با خون دل بالا رفته است، با یک حرکت ویران نکنند. در هر مدرسه ای ممکن است یک یا چند دانش آموز تنبل هم وجود داشته باشد، اما این باعثنمی شود که مسوولان کل مدرسه را تعطیل کنند! روشن است که تنبلی دانش آموز، امر مطلوبی نیست، اما راه مقابله با آن، تعطیل کردن مدرسه نیست.
۷ - ما در ایران همواره با مشکل پایین بودن سرانه مصرف لبنیات روبه رو بوده ایم. با بروز این ماجرا احتمالاً سرانه یادشده باز هم پایین تر خواهد آمد. خوشبختانه دولت متوجه این پدیده شده و با کمک رسانه های جمعی در حال تشویق مردم به مصرف مناسب این محصولات است(هرچند در ابتدا مرتکب اشتباهاتی شد). البته برخورد قانونی با صنایعی که در این زمینه مرتکب تخلف می شوند هم در جلب مجدد اعتماد مردم به این صنعت بسیار ضروری است؛ چون باعثمبرا شدن تولیدکنندگان محصولات سالم و بهداشتی خواهد شد. امیدوارم مردم متوجه باشند که این صنعت در کشور نوپاست و علاقه مند به فعالیت و تامین خوراک بهداشتی و سالم برای مردم است. انسان جایزالخطاست و نباید با یک خطا کل صنایع غذایی کشور را زیر سوال برد.
۸ - به عنوان متولی یک مجموعه تولید کننده محصولات غذایی همواره تاکید داریم که اگر زمانی چنین اشتباهی در یک مجموعه رخ داد، اولاً خود واحد تولیدی باید آنقدر اخلاق حرفه ای داشته باشد که دستور جمع آوری کالای خاص ناسالم را بدهد؛ اتفاقی که در کشورهای پیشرفته اروپایی هم رخ می دهد. چون حتی در آن کشورها هم هرازگاهی در ارائه برخی کالاها اشتباهاتی رخ می دهد و خود صاحب صنعت اقدام به فراخوان و جمع آوری محصول ناسالم خود می کند. در مرحله بعد اگر لازم باشد، مردم و مسوولان آن محصول خاص را که با سلامت غذایی مردم در تضاد بوده است، از بازار حذف می کنند، اما همه محصولات آن صنعت مشمول این رفتار نخواهد شد. در برخی از شاخه های صنایع غذایی، یک تولیدکننده بیش از ۱۳۰ نوع محصول را تولید می کند، اگر بر حسب اتفاق یا تصادف یا قصور، در یکی از محصولات، اتفاق ناگواری افتاده است، مابقی محصولات را نباید به این چوب راند. باید یاد بگیریم که مدنیت، احترام به قانون، احترام به تولیدکننده و مصرف کننده به عنوان یک ارزش ملی مطرح شود. چه مصرف کننده باشیم، چه تولیدکننده، چه قانونگذار باشیم، چه واردکننده، باید یاد بگیریم که به اخلاق اجتماعی احترام بگذاریم و در مرز قانون به وظایف خود عمل کنیم.
*بنیانگذار و مدیرعامل گروه صنایع غذایی بهروز