مقایسه مشخصات هلال ماه در غروب دوشنبه ۱۷ تیر ۱۳۹۲ با معیارهای رویت پذیری هلال ماه نشان می دهد این هلال در ایران دیده نمی شود و ۱۸ تیر، آخرین روز شعبان المعظم خواهد بود.

هر ساله با نزدیک شدن به ماه مبارک رمضان مسئله رویت هلال ماه از اهمیت ویژه ای نزد عموم برخوردار و سوال هایی در ذهن هر علاقمندی مطرح می شود. در این مقاله سعی داریم با بیان مبانی علمی رویت هلال به بررسی وضعیت رویت پذیری هلال رمضان امسال بپردازیم.

از نظر نجومی هر ماه قمری با حالتی شروع می شود که ماه نو) مقارنه ماه و خورشید) نامیده می شود. در این حالت، ماه بین خط واصل زمین و خورشید قرار دارد و سطح نورانی ماه دقیقاً در طرفی است که ما نمی توانیم آن را ببینیم. یک یا دو روز بعد، ماه به صورت هلال شامگاهی دیده می شود، پس از چند روز به تربیع اول می رسد که در این حالت ماه یک چهارم مدار خود را طی کرده است.

ماه با پیمودن نصف مدار خود به وضعیتی می رسد که تمام سطح روشن آن مقابل زمین است و به آن ماه کامل(بدر) می گوییم. همین مراحل به طور معکوس تا ماه نو بعدی طی خواهد شد. به فاصله زمانی بین دو ماه نو متوالی دوره تناوب هلالی گفته می شود که به طور میانگین ۵۳/۲۹ روز طول می کشد. طول متوسط یک ماه قمری نیز همین مقدار است، اما از آن جاکه طول ماه در تقویم نمی تواند عددی غیرصحیح باشد، بنابراین هر ماه در تقویم قمری ۲۹ یا ۳۰ روز است.



شرح عکس: فازهای مختلف ماه

مطابق حکم شرعی اگر هلال ماه در شامگاه بیست ونهم ماه قمری رویت شود، آن ماه به پایان رسیده و روز بعد، اول ماه قمری جدید است؛ ولی اگر هلال ماه در شامگاه روز بیست ونهم رویت نشد، ماه ۳۰ روزه است. آن چه در اینجا اهمیت دارد، پیش بینی وضعیت رویت پذیری هلال ماه در روز بیست ونهم و رویت آن است.

عوامل نجومی موثر در رویت هلال ماه

در نگاه اول واضح است که هر چه مدت زمان گذشته از مقارنه(که به آن سن هلال ماه می گوییم) بیشتر باشد، رویت آن آسان تر است. با افزایش سن هلال، ماه فرصت بیشتری دارد تا از خورشید فاصله بگیرد و جدایی زاویه ای آن افزایش یابد و در نتیجه سطح درخشان(فاز) آن نیز بیشتر شود. اما این تمام ماجرا نیست و عوامل مختلفی در رویت هلال ماه موثرند که به چند مورد آن اشاره می شود:

ارتفاع هلال: منظور از ارتفاع ماه از افق، زاویه بین افق و جسم مورد نظر است. ارتفاع هلال ماه یکی از مشخصه های تأثیر گذار در رؤیت هلال ماه است. هر چه ارتفاع هلال کمتر باشد، نور رسیده از آن از لایه های ضخیم تری از جوّ عبور می کند و درخشندگی آن کاهش می یابد. علاوه بر این حتماً توجه کرده اید که در نزدیکی افق گرد و غبار بیشتری وجود دارد که می تواند موجب محو شدن هلال ماه شود. بنابراین هر چه ارتفاع هلال بیشتر باشد، رویت آن آسان تر است.

مدت مکث: هلال های شامگاهی پس از غروب خورشید، غروب می کنند. فاصله زمانی بین غروب خورشید و غروب ماه را مدت مکثمی گویند. هر چه مدت مکثبیشتر باشد ماه مدت بیشتری در آسمان است و با تاریک تر شدن آسمان، امکان رویت فراهم می شود. البته مدت مکثهلال های باریک کمتر از یک ساعت و در برخی از موارد کمتر از ۴۰ دقیقه است. معمولاً چنین هلال هایی بلافاصله پس از غروب خورشید قابل مشاهده نخواهند بود و رصدگر باید دقایقی تحمل کند تا شرایط مناسب فراهم شود.

اختلاف در شروع ماه در تقویم قمری


اختلاف در شروع ماه در تقویم قمری کشورهای مختلف از سه مقوله نجومی، خطای انسانی و فقهی قابل بررسی است. امروزه با وجود نرم افزارهای نجومی مختلف محاسبه موقعیت و مشخصات ماه حتی برای افراد تازه کار هم کار ساده ای است. به دلیل اختلاف موقعیت جغرافیایی کشورها با یکدیگر، در برخی موارد طبیعی است که رویت و شروع ماه آنها متفاوت باشد.

علاوه بر این رویت هلال یک امر انسانی است و با توجه به افراد و شرایط مختلف متغیر است. تجربه نشان داده است بسیاری از مردم از شکل هلال اطلاعی ندارند وگاه، ابر یا دود هواپیما را با هلال اشتباه می گیرند. برخی از افراد غیرمتخصص که به استهلال می پردازند، دچار توهم رویت می شوند، یعنی هلالی وجود ندارد ولی مغز تصور می کند هلال را می بیند. مطالعات نشان می دهد که ۱۵درصد رصدگران عادل دچار توهم می شوند و این توهم رویت می تواند مشکلاتی را در آغاز ماه قمری به وجود آورد. در سال های گذشته در برخی موارد همین عامل در کشورهای همسایه باعثاشتباه در شروع ماه شده است. خوشبختانه در کشورمان بهره گیری از نظر کارشناسان علمی توانسته است این مشکل را حل کند.

معیارهای مختلف شروع ماه در کشورهای اسلامی مهم ترین عامل اختلاف موجود در آغاز ماه های قمری است. برخی علمای مسلمان معتقدند گواهی دو نفر مرد مسلمان عادل برای آغاز ماه قمری کافی است حتی اگر نظر آنها با محاسبات نجومی تطابق نداشته باشد(مانند عربستان)، برخی فقط رویت هلال را با چشم غیرمسلح قبول دارند و برخی دیگر، استفاده از ابزار اپتیکی را بلامانع دانسته اند(مانند ایران) و….

در کشور ما تقویم هجری قمری در کنار تقویم هجری خورشیدی معتبر دانسته شده و مناسک مذهبی به این تقویم وابسته است. در حال حاضر مرجع رسمی استخراج تقویم در کشورمان، شورای مرکز تقویم موسسه ژئوفیزیک دانشگاه تهران است. این شورا برای استخراج تقویم قمری از نظر فقهی مقام معظم رهبری بهره می برد. از نظر مقام معظم رهبری، رویت هلال با چشم شرط است و استفاده از ابزار اپتیکی همانند دوربین دوچشمی و تلسکوپ مانعی ندارد. هم چنین اگر کارشناسان علم نجوم بر عدم رویت پذیر بودن یک هلال توافق داشته باشند، نظر آنها کافی است. ستاد استهلال مقام معظم رهبری در ماه های مختلف(بخصوص ماه مبارک رمضان و شوال) فعال بوده و گروه های رصدی مجهز را برای رویت اعزام می کند.

آیا تقویم عربستان صحیح است؟

بسیاری از مردم فکر می کنند که تقویم عربستان صحیح است و همیشه با رویت واقعی هلال ماه منطبق است و به همین دلیل در بسیاری از مواقع از آن برای اثبات یا رد شروع ماه قمری در کشور استفاده می کنند. معیار شروع ماه در تقویم عربستان(مشهور به تقویم ام القری) به این صورت است که باید مقارنه ماه و خورشید اتفاق افتاده باشد و در شهر مکّه، ماه پس از خورشید غروب کند. در این صورت فردای آن روز اول ماه در تقویم ام القری خواهد بود. اما با بررسی وضعیت یاد شده در ماه های مختلف مشخص می شود که این معیار نمی تواند در بسیاری از موارد دلیلی بر رویت پذیر بودن هلال باشد(مراجعه شود به ماهنامه آسمان شب، سال اول، شماره هفتم، صفحه ۵۵).

علاوه بر این، در ماه های مهم مذهبی(رمضان، شوال، ذی الحجه) گزارش های رویت هلال نیز بررسی و اول ماه بر آن اساس اعلام می شود. در کشور عربستان، شورای عالی قضایی گزارش های رویت هلال را بررسی و برای شروع ماه اطلاعیه صادر می کند. با این وجود هم به دلیل گزارش های غیرعلمی که توسط افراد غیرمتخصص ارائه می شود، شواهدی وجود دارد که اعلام اول ماه با هیچ معیارعلمی قابل توجیه نبوده است.

وضعیت رویت پذیری هلال ماه رمضان ۱۴۳۳ هجری قمری

بر اساس محاسبات، مقارنه ماه و خورشید در ساعت ۱۱:۴۴ روز دوشنبه ۱۷ تیرماه ۱۳۹۲(به وقت رسمی ایران) رخ می دهد. در غروب همان روز سن هلال در شهرهای کشورمان حدود ۹ ساعت و جدایی زاویه ای آن از خورشید کمتر از ۷ درجه است. نکته مهم آن که ماه زودتر از خورشید غروب می کند. به عنوا ن مثال در زمان غروب خورشید ۱۷ تیر۱۳۹۲ در شهر تهران، حدود ۹ دقیقه از غروب ماه گذشته است. در شهرهای دیگر کشورمان نیز در زمان غروب خورشید، ۳ تا ۱۰ دقیقه از غروب ماه گذشته و دیگر هلال ماه برای رویت وجود ندارد! بنابراین رویت هلال ماه در پهنه ایران در روز دوشنبه ۱۷ تیرماه غیرممکن است.

در شامگاه ۱۷ تیرماه در شهر مکّه، ماه چند ثانیه بعد از خورشید غروب می کند و به همین دلیل در تقویم ام القری، اول ماه رمضان برابر ۱۸ تیر اعلام شده؛ ولی این گفته به معنی رویت پذیر بودن هلال ماه در آن روز نیست. همان طور که در نقشه زیر مشخص است، هلال ماه در شامگاه دوشنبه ۱۷ تیر فقط در جنوب کشور شیلی قابل مشاهده است.

اما در روز ۱۸ تیرماه با افزایش جدایی زاویه ای ماه از خورشید زیاد، رویت هلال امکان پذیر می شود. در شامگاه این روز هلال در نیمه جنوبی کشور با چشم غیرمسلح و در نیمه شمالی ایران، با چشم مسلح قابل رویت است. بنابراین مطابق پیش بینی علمی، چهارشنبه ۱۹ تیر۱۳۹۲ اولین روز از ماه مبارک رمضان خواهد بود.