بسیاری از مردم کشورمان به تجربه دریافته اند که تقویم هجری قمری تقویم دقیقی نیست و هر سال بخصوص در ماه های رمضان، شوال و ذی الحجه که موعد بزرگ ترین اعیاد مسلمانان است، منتظر اعمال تغییرات در تقویم هستند. واقعیت این است که چنین تغییراتی در ذات تقویم هجری قمری نهفته است و منحصر به ماه های رمضان، شوال و ذی الحجه نیست؛ اما از آن مهم تر این که چنین تغییراتی در تقویم قمری دیگر کشورهای اسلامی نیز اتفاق می افتد، اما متاسفانه اخبار آن در رسانه های داخلی منتشر نمی شود و مردم از آن مطلع نمی شوند.
صد البته که مشکلات تقویم هجری قمری ارتباطی به دانش نجوم ندارد. دانش نجوم می تواند به راحتی موقعیت ماه و خورشید و هر جرم سماوی دیگر را در هر زمان و مکانی مشخص کند. منجمان سال هاست که مشخصات حرکت ماه را تعیین کرده اند و حتی می دانند که این همسایه زمین هر سال بین ۲ تا ۳ سانتی متر از سیاره مادری دورتر می شود. آن ها می توانند موقعیت ماه، زمان دقیق خورشیدگرفتگی و ماه گرفتگی و اختفاها و مقارنه ها را تا چندین سال دیگر محاسبه کنند و همه این ها را به کمک قوانین فیزیک و محاسبات دقیق انجام می دهند.
اما معیارهای تقویم هجری قمری توسط فقیه و نه منجم تعیین می شود و از این رو مراجعه به منجمان برای اثبات آغاز ماه قمری مانند این است که برای دانستن حلال گوشت یا حرام گوشت بودن یک جانور به دام پزشک یا زیست شناس مراجعه کنید! هیچ کس شکی ندارد که علم دام پزشک یا زیست شناس در مورد آن جانور بسیار بیش تر از فقیه است، اما حلال گوشت بودن یا حرام گوشت بودن یک جانور در قلمرو دانش زیست شناسی نیست و در فقه مطرح می شود.
فقیه، معیارهای اثبات آغاز ماه قمری را از «کتاب خدا، سنت، عقل و اجماع» استنباط می کند. اما نظرات فقها هم در این موضوع مانند دیگر مباحثفقهی می تواند متفاوت باشد و این،نخستین عامل اختلافدر آغاز ماه قمری بین کشورها و شهرهای مختلف است.
عامل دوم اختلاف، معیار محلی تقویم قمری است. در فقه شیعه، معیار اصلی آغاز ماه های تقویم قمری این است که هلال ماه نو با چشم دیده شود. این معیار وابسته به موقعیت جغرافیایی ناظر است و باعثمی شود که تقویم هجری قمری جهان شمول نباشد. برای رفع مشکلات این تقویم، مسایل مانند «هم افق بودن شهرها» یا «بلاد دارای شب مشترک» مطرح شده ولی نتوانسته اختلاف طبیعی ۱ روزه بین نواحی و کشورهای مختلف را برطرف کند.
اماعامل سوم اختلافدر آغاز ماه قمری که در برخی کشورهای همسایه به وفور اتفاق می افتد، استناد به شهادت دو مرد عادل مبنی بر رویت هلال است. تجربه کارشناسان رویت هلال نشان می دهد که تعداد قابل توجهی از مردم پدیده هایی مانند رد هواپیما یا ابر نازک را با هلال جوان ماه اشتباه گرفته و گزارش می دهند. علاوه بر آن، تحقیقات نشان داده ۱۵ درصد افرادی که برای استهلال اقدام می کنند دچار توهم رویت می شوند؛ یعنی ذهن آنها تصور می کند هلال را می بیند درحالی که هلالی وجود ندارد. این بدان معنی است که اگر ۱۰۰ نفر برای استهلال اقدام کنند، به طور متوسط ۱۵ نفر آنها دچار توهم رویت می شوند. توهم ذهن هم ربطی به عادل بودن یا عادل نبودن رصدگر ندارد و اتفاقی است که حتی برای منجمان باتجربه و رکوردداران رویت هلال نیز اتفاق می افتد، اما رصدگران باتجربه روش هایی را به کار می بنند تا متوجه شوند آن چه می بینند، توهم رصدی است یا نه.
یک مثال
تصور کنید هزار نفر برای استهلال در سراسر کشور اقدام کرده اند. برخی رصدگران به خاطر هوای نامناسب نتوانسته اند هلال را ببینند و برخی دیگر که در شرایط مناسب رصدی قرار داشته اند، هلال را ندیده اند. در میان این رصدگران منجمانی هم بوده اند که با استفاده از کامپیوتر، تلسکوپ یا دوربین دوچشمی را دقیقا به سوی ماه نشانه رفته اند و نتوانسته اند هلال ماه نو را ببینند. عده ای از مردم عادل هم گزارش داده اند که هلال را با چشم دیده اند و حاضرند شهادت بدهند.
از نظر آماری باید بیش از ۱۵ درصد کا افراد استهلال کننده یعنی ۱۵۰ نفر رویت هلال را گزارش دهند تا بتوان شائبه توهم رویت هلال را برطرف کرد. از سوی دیگر، منجمان متخصص با ابزارهای دقیق هلال را ندیده اند و عقل حکم می کند که به گزارش افراد غیرمنجم هرچند عادل مبنی بر مشاهده هلال استناد نشود.
اما در کشورهایی مانند عربستان، عکس این اتفاقات رخ می دهد و به صرف شهادت ۲ فرد در دادگاه، آغاز ماه قمری اثبات می شود.

افسانه تقویم دقیق عربستان سعودی
در کشور عربستان، ملاک آغاز ماه قمری ترکیبی از محاسبات نجومی و رویت هلال است. در اغلب ماه ها به تقویم ام القری و در ماه های مهم تر رمضان، شوال و ذی الحجه به گزارش های رویت هلال استناد می شود. در تقویم ام القری، ملاک آغاز ماه قمری این است که اولا از مقارنه ماه و خورشید گذشته باشد(آغاز دوره هلالی جدید) و دوما، در افق شهر مکه، ماه بعد از خورشید غروب کند.
همان طور که می بینید، ملاک تقویم ام القری رویت هلال نیست و به همین دلیل در بسیاری از موارد، تقویم ام القری یک روز زودتر از کشورهای منطقه آغاز می شود.(هرچند کشورهای حاشیه خلیج فارس و برخی از کشورهای خاورمیانه در آغاز ماه قمری تابع عربستان هستند)
ما در ماه های رمضان، شوال و ذی الحجه کافی است دو نفر نزد قاضی شهادت دهند که هلال ماه را رویت کرده اند تا آغاز ماه در عربستان سعودی اعلام شود. متاسفانه کم نبوده مواردی که به استناد دو گزارش اشتباه، ماه قمری در روز اشتباهی شروع شده باشد. سالیان مدیدی است که منجمان کشور عربستان به این موضوع اعتراض می کنند و بازتاب آن به محافل دانشگاهی محدود مانده است.
خوشبختانه در کشور ما خطاهایی از این دست اتفاق نمی افتد، چراکه کارشناسان مرکز تقویم موسسه ژئوفیزیک دانشگاه تهران پیش بینی های دقیقی برای رویت پذیری هلال در پهنه ایران انجام می دهند و علاوه بر آن، در شامگاه روز بیست ونهم هر ماه قمری، کارشناسان رویت هلال در دفتر استهلال مقام معظم رهبری مستقر می شوند و گزارش های دریافتی را بررسی می کنند.اما پیش بینی پذیر نبودن در ذات تقویم قمری نهفته و علی رغم تلاش کارشناسان مرکز تقویم، آغاز ماه های قمری ممکن است تغییر کند.
و در پایان، برای آن که وضعیت عید فطر امسال را در ایران و عربستان بدانید،اینجا را کلیک کنید.
۵۳۵۳