سالهاست که محققان بر سر این موضوع اختلاف نظر دارند که آیا انسلادوس، قمر کوچکی که در آنسوی حلقه‌های زحل شناور می‌باشد، خانه‌ای برای یک اقیانوس عظیم زیر زمینی است یا نه. آیا این اقیانوس خیس است یا نه. حال شواهد جدیدی نشان می‌دهد. که نه تنها احتمال وجود اقیانوس بروی انسلادوس وجود دارد بلکه این اقیانوس به احتمال زیاد مانند نوشابه‌ای گازدار است و می‌تواند محیط خوبی برای زندگی باکتریایی باشد.

این داستان از سال ۲۰۰۵ یعنی زمانی که فضاپیمای کاسینی ناسا از نزدیکی قمر انسلادوس گذر کرد، شروع شد. دنیس متسون از JPL ناسا در این باره می‌گوید: «ژئوفیزیکدان‌ها انتظار داشتند که این دنیای کوچک توده‌ای از یخ بوده و سرد و مرده و فاقد جذابیت باشد. به همین خاطر است که ما اکنون شگفت زده شده‌ایم»

اقیانوسی گازدار بروی انسلادوس

کاسینی دریافت که این قمر کوچک ستون‌هایی از بخار آب، ذرات یخ و ترکیبات ارگانیکی است که از شیارهای پوسته منجمد آن(که با نام راه راه پلنگی شناخته می‌شود) بیرون می‌آید. می‌ماس، که قمر مجاور انسلادوس بوده و تقریبا با آن هم اندازه است در حد انتظار محققان قمری مرده است ولی انسلادوس فعالیتی بر خلاف پیش بینی‌ها داشته است.

بسیاری از محققان فواره‌های یخی را اثباتی بر وجود منابع زیر زمینی آب می‌دانستند. بسته‌های نزدیک به سطح، متشکل از آب مایع با دمایی نزدیک ۳۲ درجه فار‌‌نهایت می‌توانند فوران‌هایی از جنس آب را توضیح دهند. ولی این تئوری نواقصی نیز داشت. یکی از این مسائل این بود که نمک کجاست؟

در پروازهای کم ارتفاع اولیه، تجهیزات کاسینی، کربن، هیدروژن، اکسیژن، نیتروژن و هیدروکربن‌های مختلف را در این فواره‌ها، آشکار ساختند ولی هیچکدام از عناصر نمکی که باید در آب اقیانوس‌ها وجود داشته باشد، مشخص نشد.

متسون می‌گوید «این نمک در فوران‌هایی که ما در آنجا بدنبالش بودیم نبود. ب جای آن نمک‌های سدیمی و پتاسیمی و کربن‌ها در ذرات یخی فواره‌ها وجود داشت و منبع این مواد باید یک اقیانوس باشد. ماده حل شده در یک اقیانوس مشابه محتویات این ذرات می‌باشد.»

آخرین مشاهدات کاسینی، کشف فریبنده دیگری را نشان داد: اندازه گیریهای دمایی، شیارهایی با حرارت ۱۲۰ درجه فار‌‌نهایت(۱۹۰ کلوین) را آشکار ساخت.

متسون عنوان می‌کند که: «حرارتی با این دمای بالا باید در اصل مربوط به آتشفشان باشد. حرارت باید در درون جریان یافته و چون برای ذوب برخی از یخهای زیر زمینی کافی است، فواره‌ای زیر زمینی را ایجاد می‌کند.»

این یافته، محققان را به این تفکر سوق می‌دهد که چگونه محتویات یک اقیانوس که توسط قشری از یخ به ضخامت ده‌ها مایل، پوشیده شده می‌تواند به سطح برسد.

متسون این سوال را مطرح می‌کند که: «آیا تا کنون برای شما پیش آمده که وقتی درب قوطی لیموناد را باز می‌کنید محتوی آن به سمت شما بپاشد؟». مدلی که وی و همکارانش ارائه می‌کنند، پیشنهاد می‌کند که گازهایی که در آب‌های عمقی در زیر سطح، حل شده‌اند حبابهایی را شکل می‌دهند. از آنجاییکه چگالی این آب حباب دار، کمتر از چگالی یخ است این مایع به سرعت از یخ عبور کرده و به سطح می‌رسد.

متسون توضیح می‌دهد که: «بیشتر این آب‌ها از پهلو به بیرون آمده و کلاهک نازکی از سطح یخ را گرم می‌کنند که این کلاهک ضخامتی در حدود ۹۰ متر دارد. اما برخی از این آب‌ها در چمبره‌های زیر سطحی جمع شده، فشار ایجاد می‌کنند و سپس از طریق سوراخهای کوچکی در زمین به بیرون پرتاب می‌شوند، درست مانند لیمونادی که از قوطی به بیرون فوران می‌کند. باقیمانده آب پس از سرد شدن به جایگاه اولیه خود باز می‌گردد تا باز اقیانوس را پر کرده و این فرآیند تماما از اول تکرار شود.»

راز دیگری باقی می‌ماند: لاری اسپوزیتو از دانشگاه کلرادو این سوال را مطرح می‌کند که حرارت این بدنه کوچک از کجا می‌آید؟ و ادامه می‌دهد: «ما تصور می‌کنیم که حرارت جزر و مد در اینجا دست دارد.»

در واقع جزر و مدهای قدرتمند زحل، باعثتغییر شکل اندکی در ظاهر انسلادوس هنگامی که به دور زحل می‌چرخد، می‌شود. حرکت‌های مارپیچی در درون این قمر، حرارت ایجاد می‌کند، مانند حرارتی که هنگام خم و راست کردن یک گیره کاغذ، حس می‌نمایید. در این مدل اصطکاک داخلی، فعالیت آتشفشان را تقویت می‌کند که این فعالیت یخ‌ها را گرم کرده و ذوب می‌نماید

.

اسپوزیتو می‌گوید «مسلم است که منشا این حرارت هر چه باشد، انسلادوس بسیاری از ملزومات حیات را دارا است. ما می‌دانیم که این قمر دارای اقیانوس مایع، مواد ارگانیک و منبعی از انرژی است و برای تکمیل این بحث، ما درباره ارگانیسم‌های روی زمین در محیط‌های مشابه، اطلاعاتی داریم.»

هنوز هیچکس یقینا نمی‌داند که چه چیز در زیر این یخ‌ها در حال وقوع است ولی به نظر می‌رسد که این قمر کوچک حرفی‌هایی برای گفتن دارد: فواره‌ها، یک اقیانوس زیر زمینی و امکان حیات.

منبع: ماهنامه نجوم