مدرسه جایگاهی برای رشد و تربیت همه جانبه فرزندان یک‏ جامعه است و مدارس، بنابر ضرورتی که در زمینهءتعلیم و تربیت‏ کودکان و نوجوانان احساس می‏شود، تأسیس شده‏اند. هر مدرسه علاوه بر داشتن امکانات مادی، اعم از فضای آموزشی و فضاهای مناسب برای تعلیم و تعلّم ابزارهایی از قبیل تخته و گچ، دارای عناصر دیگری است که آن را به عنوان یک محیط مناسب‏ برای تعلیم و تربیت شکل می‏دهد.

وجود معلم، مدیر، کتاب‏ درسی، برنامه آموزشی و اهداف تعلیمی و تربیتی از جمله عناصر بسیار مهم در کار تعلیم و تربیت در مدرسه است. مدرسه برای‏ اکثریت قریب به اتفاق انسانهایی که در سنین تعلیم و بعد از آن قرار دارند، شناخته شده است و همه از وجود چنین نهادی در سراسر جهان مطلع هستند. اما آنچه که ما در اینجا قصد تجزیه و تحلیل آن‏ را داریم، مدرسه‏ای است درون مدارس رسمی که آن را مدرسه‏ نامرئی نامیده‏ایم.

در این مدارس، تعلیم و تربیت جریان دارد و صورت می‏پذیرد. اما دارای خصوصیات و ویژگیهای آشکار و بارزی نیست که بتوان آن را به سادگی تشخیص داد، در حقیقت، مدارس نامرئی، فرزندان یک کشور از طریق ارتباط با یکدیگر اطلاعات را دریافت می‏کنند و در جریان تعلیم و تربیت خاصّی که‏ معمولا برنامه‏ریزی نشده و از پیش تعیین نشده است، قرار می‏گیرند.

مدرسه نامرئی، مدرسه‏ای درون‏ مدارس رسمی ماست. در این مدرسه ممکن است دانش‏آموزی‏ گاه در نقش معلم و گاهی در جایگاه دانش‏آموز قرار گیرد. این‏ مدرسه نقطه خاصی را برای تبادل اطلاعات در نظر نمی‏گیرد. این‏ کارگاه در حیاط مدرسه، گاه در راهروها و زمانی نیز در کلاس‏ صورت می‏گیرد. مطالبی که در این مدرسه ردوبدل می‏شود، چندان مقید به مطلب یا برنامه خاصی نیست. هرچیزی که در این‏ مدرسه ردوبدل می‏شود به تجارب و وقایع روزمره دانش‏آموزان‏ بستگی دارد. ممکن است تماشای یک فیلم در شب قبل موضوع‏ بحث«مدرسه نامرئی» باشد و ممکن است مطالبی که بین چند نوجوان در یک میهمانی ردوبدل شده است، موضوع بحثو تحلیل در این مدرسه باشد، حتی لطیفه ‏ها، تخیلات و خلاقیت‏های دانش‏آموزان نیز موضوع بحثو تبادل اطلاعات قرار می‏گیرد.

با این توصیف به این دو نکته می‏پردازیم که چرا این مدرسه‏ وجود دارد و چرا اطلاعات در آن ردوبدل می‏شود. از آنجا که‏ مدرسه نامرئی عمدتا در دوره نوجوانی، یعنی در سنین راهنمایی و دبیرستان، دارای کارکرد و نقش حساس‏تری است، باید به تحلیل‏ این مدرسه در سنین نوجوانی بپردازیم. اما بر این نکته تأکید می‏کنیم که مدرسه نامرئی فقط دارای نقش تبادلی در زمینه‏ اطلاعات نیست. بلکه این کار تربیت دانش‏آموزان را نیز به عهده‏ دارد. یعنی هم اطلاعات ردوبدل می‏کند، هم تشویق و تنبیه‏ می‏کند و هم عواطف و احساسات دانش‏آموزان را شکل می‏دهد.

خلاصه آنکه در کنار و حتی در مقابل برنامه رسمی، دست به ایجاد تغییر در شخصیت دانش‏آموزان می‏زند.

ما انسانها دایما در حال جذب و انتقال اطلاعات در محیط هستیم و جذب و انتقال اطلاعات، در حقیقت در حیات روانی‏ انسان نقش بسیار اساسی بازی می‏کند. انسان در صورتی که مدّتی‏ از دریافت اطلاعات و انتقال آن به دیگران محروم بماند، دچار رکود فکری می‏گردد، به مرور حیات روانی او از شکل طبیعی‏ خارج می‏شود و حتی دچار مرگ روانی می‏شود.

وقتی که انسان به موضوعی می‏اندیشد، مایل است اطلاعاتی‏ درخور توجه از آن موضوع در ذهن داشته باشد. اطلاعاتی که به‏ نوعی موضع او را در مقابل آن موضوع مشخص کند. اگر این‏ اطلاعات به شکل درست در اختیار او قرار بگیرد، آنها را خواهد پذیرفت، در غیر این صورت، ناگزیر است اطلاعاتی بسازد و از طریق حدس و گمان آنها را بپذیرد و به دیگران منتقل کند.

نوجوانان هم دارای نیازهای خاصّی در زمینه کسب اطلاعات‏ هستند و این نیاز طبیعی بشر در سنین نوجوانی به شکل خاصّی‏ تجلی می‏یابد. به همین دلیل یک مدرسه ی نامرئی با یک زبان مخصوص بین نوجوانان رواج دارد.

در مقاله ی بعد به عواملی که سبب می‏شود تبادل اطلاعات در سنین نوجوانی دارای ویژگی خاصی باشد، اشاره می‏کنیم. با ما همراه باشید.

منبع: کتاب: مدرسه نامرئی – علی اصغر احمدی