ملت ایران:اولین شهرداری تهران در روزهای پر تنش مشروطه تأسیس شد تا «اداره احتسابیه» و «محتسب» هایش جایشان را به «بلدیه» و «بلدیه چی» ها بدهند. تا آن زمان، محتسب ها وظیفه رسیدگی به تخلفات شهر را به عهده داشتند و عده ای از آنها که در شعبه نظافت اداره احتسابیه کار می کردند، شهر را آب پاشی کرده و با صد رأس الاغ و قاطر زباله ها را جمع می کردند.

بلدیه اگرچه در زبان دهخدا، مؤسسه ای تعریف شده که «به کار نظافت و خوبی آب و نان و چراغ و سوخت و خواربار و صحت نظر دارد» اما در قانونی که ۱۲ خردادماه ۱۳۲۶ به تصویب مجلس رسید، موسسه ای بود که هدف اصلی اش کمک به دولت و مراقبت از شهر معرفی می شد. در این قانون، هدف از راه اندازی بلدیه «حفظ منافع شهرها و ایفای حوائج اهالی شهرنشین» یا «مساعدت به دولت در ساختن بازار ها و نمایشگاه های تجاری و کلیه مراقبت، رواج حرفت و تجارت شهر و دایر نمودن محل تشخیص اسعار و معاملات عمومی» در نظر گرفته شده بود.

مردها انتخاب کنند

در سلسله مراتب بلدیه تهران قدیم، بعد از شهردار کلانتر قرار داشت که معاون اول شهردار به حساب می آمد و در واقع رئیس انجمن بلدیه بود. انجمنی که اعضای آن با انتخاب مردم سر کار می آمدند و لقب بلدیه چی می گرفتند. در اولین قانون تشکیل انجمن بلدیه، آمده بود که اعضای انجمن بلدیه باید منتخب مردم باشند. به عبارت درست تر، منتخب مردها. چرا که در این قانون زنان حق رای نداشتند.

پیروزی مشروطیت و درگیری هایی که با دولت داشت، شکل گیری اولین بلدیه را سه سال به تعویق انداخت تا در نهایت در سال ۱۲۸۹ بلدیه تهران در بازار تهران، رو به روی سبزه میدان و در محلی که به آن خیام خانه یا چادرخانه می گفتند، شروع به کار کرد. متولی این بلدیه «دکتر خلیل خان اعلم الدوله»(ثقفی) بود و معاونش یکی از چشم پزشکان سرشناس تهران به نام «علیرضاخان بهرامی» معروف به مهذب السلطنه بود که دستی هم در روانشناسی و فلسفه داشت.

آب پاشی خیابان ها با مشک

رفتگران بلدیه تهران، خیابان ها را با مشک آب پاشی می کردند تا گرد و غبار خیابان ها مردم را آزار ندهد. مدتی بعد، در زمان «عضدالملک» چند خیابان سنگفرش شد تا هم چهره امروزی تری به شهر داده شود و هم نظافت شهر بهتر حفظ شود. در آن زمان بلدیه تنها از وسایل بارکشی مثل اسب، قاطر، شتر و گاری که وارد تهران می شدند عوارض می گرفت و مواجب رفتگران از همین راه تامین می شد. بعد از آن اگر چیزی باقی می ماند، صرف امور عمرانی و روشنایی و رسیدگی به سر و صورت شهر می شد.

خیابانی به اسم شهردار

در زمان رضاشاه، نظام بلدیه تغییر و تحولاتی پیدا کرد که آن را به شکل امروزی اش نزدیک تر می کرد. سرلشکر کریم آقا بوذرجمهری که شدیدا مورد اعتماد رضاشاه بود، بعد از پشت سر گذاشتن مشاغل نظامی به عنوان شهردار انتخاب شد. بوذرجمهری عوارض جدیدی را وضع کرد و در عوض، مالیات خودروها و کالسکه ها لغو کرد، اداره خیریه و مریضخانه بلدیه و دارالمجانین و آتش نشانی را تأسیس کرد و شروع به خیابان سازی، ساختمان سازی و مدرنیزه کردن تهران کرد.

حالا ساختمان های پست، بلدیه، مخابرات، شهربانی و خیلی از ساختمان های قدیمی تهران امروز یادگارهای کریم آقا بوذرجمهری هستند. او میدان توپخانه را با تاثیر از میدان سن پترزبورگ ساخت، خیابان ولیعصر را تا تجریش ادامه داد و دستور داد در کناره آن چنار بکارند. بوذرجمهری بعد از ۱۰سال از شهرداری استعفا داد و به پاس خدماتی که انجام داده بود، نامش را روی یکی از خیابان های مهم تهران گذاشتند؛ خیابانی که امروز به نام ۱۵خرداد می شناسیم.

تا در اواسط دهه ۴۰ که غلامرضا نیک پی از اصفهان به تهران آمد و شهرداری تهران را به دست گرفت، تقریبا هیچ شهرداری نتوانست به اندازه کریم آقا بوذرجمهری تاثیر گذار باشد. نیک پی اما با ساخت برج آزادی و استادیوم و دریاچه آزادی و دهکده المپیک، بعد از مدت ها دوباره شهرداری را رونق داد.