قرص برنج که به نام فسفید آلومینیوم نیز شناخته می شود قرصی است که یک عدد آن قادر است هزاران شته را از بین ببرد. این قرص از خود گاز فسفید تولید می کند و از آن برای جلوگیری از آفت زدگی برنج در انبار استفاده می شود. مسمومیت با این قرص هم از راه استنشاق، هم از راه تماس پوستی و هم به صورت خوراکی اتفاق می افتد. مصرف خوراکی آن باعثتهوع، درد معده، استفراغ، اسهال، تنگی نفس، احساس سرما، عطش، سر درد، تشنج و کما می شود. اگر در فضای مناسبی حدود۵ - ۳ppmفسفین آزاد شود قابل استشمام خواهد بود که بویی بسیار نامطبوع همچون ماهی گندیده دارد. اگر میزان گاز متصاعد شده به حدود ۵۰ تا ۱۰۰ppmبرسد استشمام آن هم خطرآفرین می شود.

وقتی انسان این قرص را می خورد در محیط معده که رطوبت و اسید معده وجود دارد، قرص به سرعت تصعید شده و گاز فسفین آزاد می کند که از طریق سلول ها جذب می شود و به سلول های قلبی، ریوی و انتهای عروق سرخرگی(سرخرگ های ریز) آسیب وارد می کند و به سرعت انسان را دچار اختلالات کبدی، کلیوی، تنفسی، شوک، نارسایی قلبی و افت شدید فشار و کما می کند.

افزایش ۶ درصدی قربانیان

بر اساس آمار پزشکی قانونی در چهار ماهه نخست امسال ۲۳۹ نفر بر اثر مسمومیت قرص برنج در کشور جان خود را از دست دادند. این رقم در مقایسه با مدت مشابه سال قبل که تعداد متوفیات قرص برنج ۲۲۴ نفر بود، ۶.۷ درصد افزایش یافته است.

از کل متوفیات قرص برنج در چهار ماهه امسال ۱۴۰ نفر مرد و ۹۹ زن بودند این در حالی است که تعداد مردان فوت شده بر اثر مسمومیت قرص برنج در مدت مشابه سال قبل ۱۲۹ نفر و تعداد زنان ۹۵ نفر بوده است.

بر اساس این گزارش در چهار ماهه ابتدایی سال جاری بیشترین تلفات ناشی از مسمومیت با قرص برنج به ترتیب با ۹۹ نفر در استان تهران، ۳۳ نفر در استان مازندران، ۲۹ نفر در استان گیلان و ۱۳ نفر در استان لرستان گزارش شده است.

در این گزارش آمده است، در این مدت مرگ ناشی از مسمویت در بسیاری از استان ها کمتر از ۱۰ نفر و در هشت استان صفر گزارش شده است.

مرگ هزار و ۹۰۹ نفر در پنج سال

طی سال های ۱۳۸۷ تا ۱۳۹۰ در ایران هزار و ۳۱۱ نفر به علت مسمومیت با قرص برنج کشته شدند که از این تعداد ۶۹۶ نفر مرد و ۶۱۵ نفر زن بودند. حال با احتساب آمار سال ۹۱ تعداد قربانیان این قرص طی پنج سال گذشته به هزار و ۹۰۹ نفر قربانی این قرص شده اند.

مسمومیت با این قرص بیشتر در رده سنی ۴۰-۲۰ سال بوده و بیشتر آنها به قصد خودکشی بوده است. آمار چهار سال اخیر(۱۳۸۷ تا ۱۳۹۰) نشان می دهد مرگ با قرص برنج رو به افزایش است. این رقم از ۲۱۴ نفر(۱۰۵ نفر زن / ۱۰۹ نفر مرد) در سال ۱۳۸۷ به ۲۲۸ نفر(۱۰۴ نفر زن / ۱۲۴ نفر مرد) در سال ۱۳۸۸ و در سال ۱۳۸۹ با رشدی ۷۸.۱ درصدی به ۴۰۶ نفر(۲۰۲ نفر زن / ۲۰۴ نفر مرد) رسید، تا اینکه باز در سال ۱۳۹۰ این رشد با شیب ۱۴ درصد همچنان ادامه یافت تا این قرص بلای جان ۴۶۳ نفر(۲۰۴ نفر زن / ۲۵۹ نفر مرد) نفر شود.

مرگ در کمتر از ۲۴ ساعت

دکتر غلامعلی جعفری - متخصص سم شناسی - در این باره به مهر گفت: سم قرص برنج سمی است که بر روی سلولها تاثیر بدی می گذارد و تنفس سلولی را از بین می برد و باعثآسیب جدی به اعضا و ارگانهای دیگر بدن مثل کلیه ها و قلب می شود. مرگ با قرص برنج مرگ بسیار دردناکی است و فرد عطش زیادی به آب دارد. در این مرگ فرد تا زمانی که زنده است هوشیار و بیدار بوده و سوزش بدی در بدن خود احساس می کند. بر اساس علامت های بالینی فرد دچار خستگی و کمبود اکسیژن می شود. بطوریکه بدنش رو به کبودی رفته و دچار خفگی سلولی خواهد شد. این روند روندی غیر قابل برگشت است و مسمومیت با قرص برنج برابر با مرگ است.

وی در مورد زمان مسمومیت و مرگ بر اثر مصرف این قرص گفت: معمولا افراد زیر ۲۴ ساعت فوت می کنند که زمان مرگ بستگی به ایرانی یا خارجی بودن قرص، تاریخ مصرف، میزان مقاومت فرد و تعداد آن دارد.

این متخصص ادامه داد: متاسفانه برخی عطاری ها به راحتی این قرص را در اختیار مشتریان خود قرار می دهند. در یکی از موارد نادر زنی پس از مسمویت با قرص برنج زنده ماند. او بعد از بازگشت به زندگی اظهار داشت: برای گرفتن قرص برنج به عطاری رفتم که او پس از مشاهده اصرارهایم چند قرص به من داد. یکی دیگر از بیماران می گفت به عطاری رفته و ادعا کردم برای خودکشی قرص برنج می خواهم که او محل دیگری را به من معرفی کرد و گفت در آنجا قرص های برنج قویتری می توانم پیدا کنم تا راحت تر بمیرم.

می خواهم زنده بمانم

اغلب قربانیان قرص برنج افرادی هستند که از مرگ آور بودن این قرص خبری نداشتند و تنها برای تهدید اعضای خانواده اقدام به خوردن این قرص کرده اند. این افراد پس از انتقال به بیمارستان از پزشکان می خواهند که آنها را نجات دهند اما پا در مسیری گذاشته اند که هیچ راه بازگشتی در آن نیست.

کافیست سری به بیمارستان لقمان بزنید و با بیمارانی رو به رو می شوید که التماس می کنند پزشکان نجاتشان دهند. یکی از قربانیان زن ۳۵ ساله ای به نام لیلا بود که در بیمارستانی در شرق تهران جان خود را از دست داد. پزشکان اورژانس پس از معاینات اولیه او، متوجه مسمومیت زن جوان با قرص برنج شدند.

بلافاصله کد بیمار بد حال در بیمارستان اعلام شد. پزشک مسمومیت همراه کادر درمانی بخش مراقبت های ویژه بیمارستان خود را بالای سر زن جوان رساندند. همان معاینه اولیه کافی بود تا تیم پزشکی متوجه شوند شمارش معکوس برای مرگ زن جوان آغاز شده است. لیلا سریع به بخش مراقبت های ویزه بیمارستان منتقل شد. او باورش نمی شد که تا ساعتی دیگر میمیرد. حالش زیاد بد نبود فقط کمی معده اش می سوخت و احساس تشنگی می کرد. آب می خواست اما پزشک معالج خوردن آب را برای او ممنوع کرده بود. صدای شیون لیلا بخش آی سی یو را پر کرده بود. " من نمی خواهم بمیرم. یکی کمکم کند. دو سال قبل از شوهرم جدا شدم و او حضانت دو کودک خردسالم را بر عهده گرفت. در این مدت خیلی سختی کشیدیم. برای اینکه همسرم را راضی کنم تا حضانت بچه ها را به من بسپارد تصمیم به خودکشی نمایشی گرفتم. به همین خاطر از عطاری قرص برنج خریدم و فقط یک قرص خوردم. نمی دانستم یک قرص هم باعثمرگ می شود. دفتر زندگی لیلا سه ساعت بعد از خوردن قرص برای همیشه بسته شد.

شاهد مرگ تلخ یک خانواده بودم

دکتر آذر فلاح رئیس بخش کودکان مرکز مسمومین بیمارستان لقمان در این باره می گوید: خوشبختانه میزان این قرص در سال های اخیر در کشور کمتر شده است. راه پیشگیری از مسمومیت با قرص برنج را جمع آوری آن از بازار و نیز داروخانه ها است.

وی درخصوص کشنده بودن این ماده گفت شاهد مرگ خانواده ای بوده است که این قرص را روی برنج خود گذاشته و همه با هم فوت کرده بودند! رئیس بخش کودکان مرکز مسمومین لقمان، مسمومیت با این قرص را یکی از مسمومیت های بسیار خطرناک عنوان کرد؛ به طوری که هنگامی که بیمار به پزشک مراجعه می کند، کار چندانی نمی توان برای او انجام داد.

پلیس و وزارت بهداشت وارد عمل شوند

قرص برنج همچنان در کشور قربانی می گیرد و هر سال آمار قربانیان افزایش پیدا می کند. عطاری ها در حالی که فروش این قرص ممنوع است، به راحتی اقدام به فروش آن می کنند و این قرص مرگبار در دسترس است.

به نظر می رسد در این زمینه مسوولان وزارت و بهداشت و نیروی انتظامی باید اقدام جدی انجام دهند و برخورد با متخلفان را جدی تر دنبال کنند.

جمع آوری قرص های برنج و در دسترس نبودن این قرص می تواند، نقش مهمی در کاهش آمار قربانیان داشته باشد.

- - - - - - - - - - - - - - - - - - -

گزارش از محمد غمخوار