ملت ایران:معروف ترین جرمی که درباره چک می شناسیم، صدور چک بلامحل است؛ با وجود این، ارتکاب جرایم دیگری نیز با رواج این برگه کوچک، اما مهم به وجود آمده که یکی از این جرایم جعل چک است. با دست بردن در سندی که امضا شده است جرم جعل تحقق پیدا می کند.

این جرم خود می تواند مقدمه ای برای ارتکاب برخی دیگر از جرایم مثل کلاهبرداری باشد. " حمایت " در گفت وگو با کارشناسان به بررسی جعل در چک و روش های مبارزه با آن پرداخته که در ادامه می خوانید.

روش های ارتکاب جرم جعل چک
یک وکیل دادگستری با هشدار در مورد افزایش جرایم مربوط به جعل چک توضیح می دهد: معمولا مجرمان برای ارتکاب اعمال مجرمانه، سریع ترین و مطمئن ترین راه را برای اقدام انتخاب می کنند و به زعم آنان، یکی از آسان ترین کارها جعل امضا در اسناد است و از جمله اسنادی که بیشتر در آن جعل انجام می شود، جعل امضا در چک است.

عباس ظهیری خاطرنشان می کند: جعل امضای چک از دو حال خارج نیست؛ یا امضای صاحب حساب شبیه سازی می شود یا اینکه امضایی غیر از امضای صادر کننده در چک نقش می بندد. معمولا کسی که امضای صاحب حساب را بر روی چک شبیه سازی می کند یا به عبارت دیگر امضای صاحب حساب را جعل می کند، از آشنایان صاحب حساب است؛ چون کسی که صاحب حساب را ندیده و از نمونه امضای او بی اطلاع است، ناگزیر است امضایی غیر از امضای صاحب حساب بر روی چک بزند. اگر جاعل چک را پیدا یا آن را سرقت کرده باشد و از نمونه امضای شخص صاحب حساب نیز بی اطلاع باشد، چک را به نام خود و با امضایی غیر از نمونه امضای موجود در بانک، امضا می کند.

این کارشناس حقوقی خاطرنشان می کند: این موضوع می تواند برای شناسایی جاعل مفید باشد؛ به بیان دیگر می توان گفت که اگر جاعل، امضای صاحب حساب را شبیه سازی کند، این موضوع حکایت از این دارد که جاعل صاحب حساب را می شناسد و از نمونه امضای او با خبر بوده است. ظهیری تاکید می کند: جرم جعل از جمله جرایم علیه آسایش عمومی شناسایی و معرفی شده است؛ زیرا موجب سلب اعتماد مردم نسبت به اسناد و نوشته های خصوصی و عمومی می شود و در نتیجه مخل آسایش عمومی مردم خواهد شد.

جرم جعل
این مدرس دانشگاه در ادامه به تعریف جرم جعل می پردازد و می گوید: جرم جعل را به قلب متقلبانه حقیقت، به زیان دیگری، به یکی از طرق مذکور در قانون در یک سند یا نوشته یا چیز دیگر تعریف کرده اند. عباس ظهیری ادامه می دهد: مطابق ماده ۵۲۳ قانون مجازات اسلامی بخش تعزیرات، مصادیق عنصر مادی جعل عبارت است از: ساختن نوشته یا سند، ساختن مهر یا امضا، خراشیدن، تراشیدن، قلم بردن، الحاق یا محو یا اثبات یا سیاه کردن، تقدیم یا تاخیر تاریخ سند نسبت به تاریخ حقیقی، الصاق نوشته ای به نوشته دیگر، به کار بردن مهر دیگری بدون اجازه صاحب آن به قصد تقلب.

این وکیل دادگستری اضافه می کند: البته مصادیق مذکور در ماده ۵۲۳ قانون مجازات اسلامی بخش تعزیرات جنبه تمثیلی دارد و دادگاه می تواند اعمال دیگر را نیز به عنوان مصداق عنصر مادی جرم جعل در نظر بگیرد؛ به عنوان مثال جعل اثر انگشت هم می تواند مصداق عنصر مادی جعل محسوب شود. ظهیری در خصوص اینکه مجازات جرم جعل به چه میزان است؟ می گوید: ماده ۵۳۶ از قانون تعزیرات برای ارتکاب جعل در اسناد یا نوشته های غیر رسمی مانند چک، مرتکب را علاوه بر جبران خسارت وارده به حبس از شش ماه تا دو سال یا به سه تا دوازده میلیون ریال جزای نقدی محکوم می کند.

راهکارهای پیشگیری از جعل چک
جعل امضای چک در زمان صدور آن قابل تصور است؛ زیرا بعد از صدور چک، فرض جعل امضا قابل تصور نیست و به همین دلیل بحثمحدود است. این مدرس دانشگاه در پاسخ به این موضوع که چگونه می توان از جعل امضای صاحب حساب بر روی برگ چک جلوگیری کرد؟ یا اینکه چگونه می توان از صدور چک با امضای جعلی جلوگیری کرد؟ می گوید: راهکار جلوگیری از جعل امضای چک، جنبه قانونی یا قضایی ندارد.

ظهیری خاطرنشان می کند: به عبارت دیگر در قانونی یا در رویه قضایی راه یا روشی برای جلوگیری از جعل امضا وجود ندارد؛ به همین دلیل موضوع بحث، جنبه حقوقی و قضایی ندارد، بلکه پاسخ سوال مذکور بستگی به میزان تجربه، دقت و مراقبت شخص در حفظ و حراست از دسته چک و نوع و میزان ارتباط صاحب حساب با افراد دیگر دارد.

این وکیل دادگستری راهکار های متعددی را برای جلوگیری از جعل امضا پیشنهاد می کند و می گوید: یکی از این راهکار ها این است که شخص امضایی داشته باشد که به سادگی نتوان آن را جعل کرد. البته امضای شلوغ و پرخطوط هم ممکن است دردسرساز شود؛ از این جهت که شناسایی اصالت آن بسیار سخت خواهد شد.

با این حال اگر امضای ساده است باید در امضا، علامت هایی قرار داد که انحصاری بودن امضا را نشان دهد یا بهتر است علاوه بر امضا که شامل خطوطی به شکل های مختلف است، نام یا نام خانوادگی را نیز جزو امضاء قرار دهید که نشان دهنده دست خط صاحب حساب هم باشد. راه دیگر این است که برای امضای چک، یک امضای انحصاری داشته باشید. این راه موجب می شود که از نمونه امضای شما افراد کمتری مطلع می شوند. یا اینکه برای صدور و امضای چک از یک خودکار اختصاصی که مخصوص تحریر و امضای چک باشد، استفاده شود.

راه دیگر برای جلوگیری از جعل امضا، می تواند این باشد که، دسته چک و یا برگ چک را در دسترس دیگران قرار ندهید یا اینکه همیشه همراه خود نداشته باشید. بعضی افراد عادت دارند که دسته چک و یا حتی یک برگ چک را همیشه همراه دارند و مانند سایر وسایل یا در جیبشان است یا در کیفشان. البته این موضوع می تواند هم مفید باشد و هم مضر؛ از این جهت مفید است که همیشه دسته چک همراه شان است و نگران آن نیستند اما از این جهت می تواند به ضرر شخص تمام شود که ممکن است سرقت یا مفقود شود که این موضوع زمینه را برای جعل یا سوءاستفاده از آن را فراهم می سازد.

افرادی که سواد ندارند و از اثر انگشت به جای امضا استفاده می کنند، بهتر است مهری داشته باشند که علاوه بر اثر انگشت، از آن نیز استفاده کنند. راهکارهایی که ارائه شده می تواند کمکی برای جلوگیری از ارتکاب جعل امضا شود؛ البته باید اذعان کرد که به طور قطع نمی تواند از آن جلوگیری کند.

جعل چک مقدمه سایر جرایم
یکی از جرایمی که معمولا با جعل چک همراه می شود، کلاهبرداری است. سوال این است که اگر کسی همزمان مرتکب جعل و کلاهبرداری با هم شود آیا دو مجازات در انتظار وی خواهد بود؟ مهدی تیماجی، کارشناس ارشد حقوق جزا و جرم شناس، در این خصوص می گوید: علاوه بر امکان وقوع تعدد معنوی بین جعل مادی و کلاهبرداری، ممکن است بین کلاهبرداری و جعل معنوی نیز تعدد معنوی واقع شود. پس اگر کسی از طریق جا زدن خود به جای دیگری در دفتر اسناد رسمی حاضر شود و سندی را امضا کند و از این طریق مال دیگری را ببرد، تعدد تحقق پیدا کرده است و مجازات اشد اعمال می شود. این کارشناس حقوقی اضافه می کند: نظر دیگری نیز در این خصوص وجود دارد که بر اساس آن نمی توان جرم جعل را حتی در صورتی که مقدمه جرم کلاهبرداری باشد و در راستای کلاهبرداری واقع شود، با جرم کلاهبرداری در فعل واحد قابل تصور دانست.

وی مورد دیگری را که درباره جرم جعل قابل بررسی می داند، تعدد جرم کلاهبرداری و استفاده از سند مجعول است. تیماجی توضیح می دهد: با در نظر گرفتن شرایط لازم برای تحقق تعدد معنوی و ارکان تشکیل دهنده جرم کلاهبرداری، پذیرش وقوع همزمان جرایم استفاده از سند مجعول و کلاهبرداری در قالب فعل واحد و در نتیجه تحقق تعدد معنوی در این مورد، غیرقابل قبول است؛ زیرا یکی از شروط تحقق تعدد معنوی وقوع فعل واحد است؛ در حالی که کلاهبرداری از مصادیق بارز جرم مرکب است و تحقق دو فعل و عمل متفاوت، یعنی توسل به وسایل متقلبانه(فعل اول) و بردن و به دست آوردن مال دیگری(فعل دوم)، برای وقوع تام آن ضروری است. وی تاکید می کند: تصور جمع این دو فعل و عمل در فعل واحد، با توجه به نوع افعال، غیرممکن است.

بنابراین روشن است که جرایم مربوط به چک تنها به صدور چک بلامحل محدود نمی شود، جعل چک نیز از جرایمی است که درباره چک ارتکاب پیدا می کند که برای پیشگیری از وقوع این جرم پیش بینی اقدامات دوراندیشانه مثل اعمال مشخصات ممیزه در امضا می تواند موثر باشد.