ملت ایران: نتایج یک تحقیق جامع در کشور، ضمن برشمردن عوامل مؤثر بر تصمیم به خودکشی افراد، حاوی نکات برجسته ای درباره لزوم توجه به عوامل پیشگیری کننده و نیز تکانه های تاثیرگذار در این اقدام است.

هر رفتار خودکشی ۶ نفر را درگیر می کند

بر اساس مطالعات انجام شده، سالانه یک میلیون نفر در جهان به دلیل خودکشی، جان خود را از دست می دهند و حداقل ۱۰ تا ۲۰ برابر این رقم، اقدام به خودکشی می کنند. مطالعات همچنین نشان داده است سالانه در جهان حدود ۱۰۰ میلیون نفر با یک مورد رفتار مرتبط با خودکشی(Suicidal behavior) مواجه می شوند و هر رفتار مرتبط با خودکشی بین ۵ تا ۶ نفر را درگیر این اقدام می کند. همچنین پیش بینی می شود که در سال ۲۰۲۰ میلادی، خودکشی، دهمین علت شایع مرگ در جهان باشد.

مسمومیت عمدی، شایع ترین روش خودکشی

در این میان مسمومیت توسط خود فرد(Self poisoning) یکی از شایع ترین روش های آسیب به خود(Self harm) و خودکشی(Suicide) یکی از عمده ترین دلایل ارجاع و بستری بیماران به ویژه جوانان در بخش های اورژانس بیمارستانی است.

نکته مهم دیگر آن است که تکرار این رفتارها امری بسیار رایج بوده و فقدان اطلاعات کافی در خصوص اپیدمیولوژی موضوع، برنامه ریزی برای مداخله و ارزیابی تاثیر مداخلات را مشکل می کند.

از سویی دیگر شواهد نشان می دهند که نحوه اقدام به مسمومیت عمدی با عوامل فرهنگی و بومی هر منطقه و همچنین مواد در دسترس از جمله سموم و داروهای موجود، وابستگی شدید دارد؛ لذا شناسایی عوامل و متغیرهای اپیدمیولوژیک اقدام به مسمومیت توسط خود فرد، نه تنها در حوزه جغرافیایی، بلکه با توجه به مقطع زمانی نیز بسیار دارای اهمیت است.

نگاهی به مشخصات افراد اقدام کننده به خودکشی

یافته های یک پژوهش در کشور که ۵۵۰ فرد اقدام کننده به خودکشی با مسمومیت عمدی در بیمارستان های تهران، تبریز، اصفهان، شیراز و کرمانشاه را مورد بررسی قرار داده است، نشان داد: ۶۰ درصد افراد اقدام کننده به خودکشی مونثو ۴۰ درصد مذکر بودند که میانگین سنی این افراد ۲۵.۴ سال و دامنه تغییر آن از ۱۲ تا ۸۶ سال متغیر بوده است.

همچنین بر اساس نتایج به دست آمده از این پژوهش، ۳۰۲ نفر(۵۴.۸ درصد) از افراد اقدام کننده، مجرد، ۲۱۹ نفر(۳۹.۹ درصد) متاهل، ۲۲ نفر(۴ درصد) مطلقه، ۷ نفر(۱.۳ درصد) بیوه بوده اند.

سایر مشخصات افراد اقدام کننده در شاخص های مختلف این نتایج را به دست داده است: ۳۰۵ نفر(۵۵.۴ درصد) زیر دیپلم، ۱۳۲ نفر(۲۴ درصد) دارای دیپلم، ۷۸ نفر(۱۴.۲ درصد) دارای تحصیلات دانشگاهی و ۳۵ نفر(۶.۴ درصد) بی سواد بودند.

بیشترین فراوانی اقدام به خودکشی در میان خانه دارها

در بین اقدام کنندگان به خودکشی افراد خانه دار با ۱۸۶ نفر(۳۳.۶ درصد) بیشترین فراوانی را داشته و پس از آن افراد بیکار با ۱۰۳ نفر(۱۸.۸ درصد)، افراد دارای مشاغل آزاد یا تجاری ۱۰۱ نفر(۱۸.۴ درصد)، دانشجو و دانش آموز با ۹۶ نفر(۱۷.۵ درصد)، کارمند با ۳۴ نفر(۶.۲ درصد)، کارگر با ۱۲ نفر(۲.۲ درصد) در حال انجام خدمت وظیفه با ۱۲ نفر(۲.۲ درصد)، بازنشسته ۵ نفر(۰.۹ درصد) و از کار افتاده یک نفر(۰.۲ درصد) قرار دارند.

سابقه اقدام به خودکشی در میان افراد

۱۷۲ نفر از این افراد(۳۱ درصد) سابقه اقدام به خودکشی داشته اند که دامنه آن از یک بار سابقه تا ۲۰ بار متغیر بوده و متوسط فاصله آخرین اقدام پیش از اقدام فعلی، ۲۴.۴ ماه با میانه ۶ ماه گزارش شده است.

سابقه سوء مصرف مواد در افرادی که اقدام به خودکشی کردند

نتایج تحقیق حاضر نشان داد: ۱۶۷ نفر(۳۰.۴ درصد)، سابقه سوء مصرف مواد روان گردان یا الکل داشته(حداقل یک ماده و به مدت بیش از ۶ ماه مصرف) یا دارای مصرف فعلی بوده اند.

خانه، محل بیشترین اقدام به خودکشی

طبق یافته های پژوهش، محل اقدام به خودکشی ۴۶۶ نفر از افراد مورد بررسی(۸۵ درصد) منزل، ۲۰ نفر(۳.۵ درصد) محل کار، ۳۸ نفر(۷ درصد) فضای باز، ۱۷ نفر(۳ درصد) مکان های عمومی و ۹ نفر(۱.۵ درصد) نیز در مکان های دیگری اقدام به خودکشی کرده اند.

افراد اقدام کننده به خودکشی چه موادی مصرف کرده اند؟

نتایج این تحقیق حاکی از آن است که دارو با ۴۴۵ مورد(۸۱.۴ درصد)، سموم شیمیایی با ۵۹ مورد(۱۰.۸ درصد)، مواد روان گردان با ۲۸ مورد(۵.۱ درصد) و سایر مواد شیمیایی با ۱۸ مورد(۲.۷ درصد) بیشترین و کمترین ماده مورد استفاده افراد برای اقدام به خودکشی بوده است.

نحوه دسترسی اقدام کنندگان به مواد مورد مصرف در خودکشی

نتایج به دست آمده درباره نحوه دسترسی ۴۴۵ نفری که اقدام به خودکشی با مسمومیت دارویی کرده اند، حاکیست: ۱۷۴ نفر(۳۹ درصد) با داروهای موجود از قبل در منزل، ۱۳۲ نفر(۲۹.۷ درصد) با نسخه تجویز شده برای خود فرد، ۸۲ نفر(۱۸.۵ درصد) با داروهای تهیه شده بدون نسخه پزشک، ۴۹ نفر(۱۱ درصد) با داروهای نسخه تجویز شده برای دیگران، ۸ نفر(۱.۸ درصد) با استفاده از سایر موارد به روش مسمومیت دارویی اقدام به خودکشی کرده اند.

سابقه بیماری های مزمن و روانی افراد

این پژوهش سابقه بیماری افراد اقدام کننده به خودکشی را هم مورد بررسی قرار داده که نتایج آن نشان داد: ۱۳۳ مورد افراد(۲۴.۴ درصد) حداقل طی یک سال پیش از اقدام به خودکشی، با یک بیماری مزمن، لاعلاج یا ناتوان کننده درگیر بوده اند. ملاک، تاثیرگذاری بیماری و ایجاد ناتوانی و اختلال در زندگی و کار روزمره بوده است.

بر اساس نتایج حاصله از این پژوهش، فراوانی بیماری های جسمی شدید و مستلزم ناتوانی در زنان اقدام کننده به خودکشی به طور معنی داری بیش از مردان(۲۸ درصد در مقابل ۱۹ درصد) بوده است.

تعداد ۲۰۳ نفر(۳۷ درصد) از اقدام کنندگان به خودکشی، طی یک سال قبل از خودکشی جهت بررسی یا درمان های روانپزشکی به مراکز درمانی مراجعه کرده بودند که ۴۳ نفر(۲۱.۲ درصد) به پزشک عمومی و ۱۲۰ نفر(۵۹.۱ درصد) به متخصصین روانپزشک یا روانشناس مراجعه کرده بودند. ۳۷ نفر نیز به بیمارستان های تخصصی روانپزشکی مراجعه کرده بودند(که از این میان ۱۲ نفر(۶ درصد) سابقه بستری در بیمارستان روانی طی یک سال اخیر(یک سال قبل از انجام تحقیق) داشتند و ۲۵ نفر(۱۲.۳ درصد) به صورت سرپایی درمان را تحت نظر کلینیک بیمارستان ادامه می دادند) ۳ مورد(۱.۵ درصد) نیز تنها به درمانگرانی غیر از موارد ذکر شده مراجعه کرده بودند.

سابقه خودکشی در خانواده

از میان ۵۵۰ اقدام کننده به مسمومیت عمدی، ۱۰۷ نفر(۱۹.۵ درصد) سابقه اقدام به خودکشی در خویشان و نزدیکان خود را ذکر کردند. ۵۳ مورد دارای سابقه خودکشی موفق در اطرافیان بوده اند(۴۹ مورد یک خودکشی موفق و ۴ مورد دو خودکشی موفق)

این افراد چرا خودکشی کرده اند؟

یافته های این پژوهش نشان داد: ۴۴۲ نفر(۸۱.۳ درصد) از اقدام کنندگان به خودکشی سابقه حداقل یک اتفاق یا یک تجربه با فشار روانی را طی یک سال پیش از این اقدام ذکر کرده اند. ۳۳۱ نفر(۷۴.۹ درصد) دارای مشکلات عمده در روابط بین فردی، ۱۷۴ نفر(۳۹.۴ درصد) طی یک سال گذشته با محدودیت های عمده مالی مواجه و ۷۹ نفر(۱۷.۹ درصد) طی همین مدت، دارای درگیری های قضایی و قانونی بوده اند و نکته قابل توجه آن که ۶۱ مورد از این ۷۹ نفر مربوط به شهر تهران بوده است که به ویژه مساله طلاق، دعوا یا نزاع های دو نفره یا دسته جمعی، مواد روان گردان، مشکلات مالی و چک، مسایل اخلاقی و منکرات شایع ترین موارد قابل ذکر بوده است.

مسائل شغلی و فقدان فرد مورد علاقه

طبق این پژوهش، ۲۳ مورد(۵.۲ درصد) از افراد اقدام کننده خودکشی در ارتباط با مسایل شغلی مشکل داشته اند که به ویژه عدم یافتن کار مناسب یا اخراج از محل کار، عمده مشکل آنها ذکر شده است. ۴۶ نفر(۱۰.۴ درصد) از افراد اقدام کننده به خودکشی طی یک سال اخیر(یک سال قبل از انجام تحقیق) با فقدان حداقل یک فرد مورد علاقه شدید مواجه بوده اند.(از این میان ۶ نفر با فقدان همسر(اغلب شوهر) مواجه شده بودند و ۷ نفر خانواده درجه یک(پدر، مادر، خواهر و برادر)، ۱۸ نفر خانواده درجه ۲(عمو، دایی، عمه، خاله یا پدر و مادربزرگ)، ۶ نفر دوست صمیمی و تنها ۲ مورد فرزند و بالاخره ۸ مورد سایر اعضای فامیل خود را از دست داده بودند.)

خودکشی زنان تحت خشونت شوهران

از میان ۴۴۲ نفر اقدام کننده به خودکشی که سابقه حوادثپرتنش حاد در یک سال گذشته داشتند، ۴۹ مورد(۱۱.۱ درصد) قربانی خشونت و اغلب آنها زنانی بودند که توسط شوهران مورد خشونت فیزیکی واقع می شدند و تعداد قابل توجهی از آنها نیز دخترانی بودند که توسط برادر مورد ضرب و شتم قرار گرفته بودند. حتی در مواردی زنان شوهردار از برادران خود کتک خورده بودند.

خودکشی کننده ها به سایرین از قصد خود خبر داده اند؟

بسیاری از افراد اقدام کننده به خودکشی پیش از اقدام یا در آستانه آن به نوعی سایرین را در جریان این تصمیم یا توضیحاتی پیرامون آن قرار می دهند. در مطالعه حاضر نیز ۱۳۳ نفر(۲۴.۴ درصد) به نوعی درخصوص قصد خود اطلاع رسانی کرده بودند که نحوه آن شامل مطرح کردن موضوع با سایرین، گذاشتن یادداشت، در معرض نمایش قرار دادن جعبه یا بسته های داروها و مواد استفاده شده، ارتباط کلامی و سایر رو ش ها مثل اطلاع از طریق E - mail و… بوده است.

نقش فرزندان در پیشگیری از اقدام به خودکشی

بر اساس یافته های این تحقیق، فراوانی مسمومیت عمدی در افرادی که بدون فرزند بودند، در مقایسه با افراد صاحب فرزند به طور معناداری بالاتر بوده است.(۳۹۵ نفر در مقابل ۱۵۵ نفر). در میان افراد دارای فرزند هم با افزایش تعداد فرزندان، به طور معنی داری از فراوانی اقدام به خودکشی کاسته شده است.

همچنین فراوانی اقدام به خودکشی در بین مجردها و افراد بیوه نسبت به متاهل ها به طور معنی داری بیشتر می شود.

چه کسانی پس از خودکشی بیشتر احساس پشیمانی کرده اند؟

احساس پشیمانی از اقدام به خودکشی، به خصوص در موارد اقدام بدون قصد واقعی از بین بردن خود، امر شایعی است. در این تحقیق، از میان ۵۵۰ نفری که عامدانه اقدام به مسموم کردن خود کرده بودند ۲۰۴ نفر(۳۷.۱ درصد) از این اقدام خود هیچ احساس پشیمانی نمی کردند. ۲۱۳ نفر(۳۸.۷ درصد) از کار خود پشیمان بودند و ۱۳۳ نفر(۲۴.۲ درصد) در مورد اقدام خود قضاوتی نداشتند.

در مقایسه با دو گروهی که احساس پشیمانی از اقدام انجام شده نداشتند یا در مورد احساس خود قضاوت نامشخصی داشتند، گروهی که احساس پشیمانی می کردند به طور معنی داری سن کمتری داشتند. همچنین فراوانی کسانی که احساس پشیمانی می کردند در زنان با ۴۹ درصد، بیش از مردان با ۳۵ درصد بوده است. احساس پشیمانی با وضعیت تاهل و وضعیت تحصیل ارتباطی نداشته است.

چه کسانی واقعا قصد خودکشی داشته اند؟

همه افراد اقدام کننده به خودکشی، الزاما نیت از بین بردن خود را ندارند(بعضا حتی به طور ناخودآگاه). یافته های این پژوهش نشان داده است که از ۵۵۰ مورد مسمومیت عمدی ایجاد شده، ۲۴۸ نفر(۴۵ درصد) واقعا قصد از بین بردن خود را داشته اند و ۱۸۹ نفر(۳۴.۴ درصد) اذعان کرده اند که این اقدام را واقعا به قصد مرگ انجام نداده اند. ۱۱۳ نفر(۲۰.۶ درصد) نیز در مقطع نمونه گیری، قضاوت مشخصی در این خصوص نداشتند.

افرادی که واقعا قصد از بین بردن خود را نداشته اند در مقایسه با گروهی که واقعا قصد مرگ داشته اند یا در این مورد قضاوت درستی نداشته اند به طور معناداری میانگین سنی کمتری دارند. زنان نیز کمتر از مردان به طور جدی قصد از بین بردن خود را داشته اند.

بررسی عوامل موثر بر قصد انجام خودکشی در میان مسمومین طبق این تحقیق حاکیست: با بالا رفتن سن، احتمال مسمومیت به قصد خودکشی کاهش می یابد؛ جنسیت مذکر احتمال مسمومیت به قصد خودکشی را افزایش می دهد؛ اقامت در شهر تهران نیز در مقایسه با اقامت در سایر شهرستان ها، با احتمال بیشتری با مسمومیت به قصد خودکشی همراه است؛ در این میان داشتن سابقه اقدام به خودکشی قصد مرگ را در اقدام به خودکشی بالا می برد.

آیا برای اقدام به خودکشی برنامه ریزی می شود؟

از مجموع ۵۳۰ پاسخ به دست آمده درباره اینکه آیا افراد پیش از اقدام به خودکشی(۲۴ ساعت قبل) برای این کار برنامه و قصدی داشته اند؟ ۳۷۶ نفر(۷۱ درصد) پاسخ منفی داده اند و ۱۵۴ نفر(۲۹ درصد) عنوان کرده اند که از قبل قصد خودکشی داشته یا برای این منظور تدابیری را پیش بینی کرده بودند.

نگاهی تحلیلی به یافته های به دست آمده از سیمای خودکشی

مشکلاتی که کنترل نمی شوند

به گزارش ایسنا، پژوهش حاضر تصویری از برخی متغیرهای قابل توجه در ۵۵۰ فرد اقدام کننده به خودکشی را که برای این کار از مسمومیت عمدی استفاده کرده بودند، نشان می دهد. تکرار اقدام به خودکشی در ۳۱ درصد از موارد مورد بررسی، با میانگین ۲ مرتبه اقدام به خودکشی، مشاهده شده است. این موضوع نشان می دهد که مشکلات این افراد کنترل نشده است. لذا اقدام به خودکشی و هزینه های روحی و روانی و اجتماعی آن تکرار و چه بسا منجر به موفقیت شده و دیگر به هیچ عنوان قابل جبران نباشد.

خودکشی و شهرنشینی

بر اساس یافته های به دست آمده از این پژوهش، زندگی در مرکز استان به طور معنی داری نسبت به زندگی در سایر شهرهای استان و روستاها با افزایش فراوانی اقدام به خودکشی روبه روست؛ پژوهش فوق تاکید می کند که به نظر می رسد مسمومیت و به ویژه مسمومیت عمدی در کشور بیشتر یک معضل زندگی شهرنشینی باشد، کما اینکه در مجموع نمونه های بررسی شده تنها ۳۲ نفر(۵.۸ درصد) در روستا زندگی می کرده اند. البته این یافته نباید اینگونه تفسیر شود که مساله خودکشی در جوامع روستایی مشکل شایعی نیست. به علاوه احتمال عدم مراجعه برخی موارد مسمومیت در روستاها به مراکز درمانی شهری نیز باید مدنظر باشد.

یک نکته تاسف بار درباره داستان خودکشی

یافته های پژوهش حاضر حاکی از آن است که حداقل ۴۰ درصد بیماران، پیش از رسیدن به بیمارستان مرجع دارای امکانات رسیدگی به مسمومین، به سایر مراکز درمانی فاقد توانایی های لازم مراجعه کرده اند و طبعا در این میان، مقادیر قابل توجهی زمان(که در فوریت ها یک عامل حیاتی است) تلف شده و هزینه های اضافی به بیمار، اطرافیان وی و نظام بهداشتی تحمیل شده است.

نقش مهم مشکلات روانشناختی در اقدام به خودکشی

در مطالعه حاضر، یک چهارم از افراد اقدام کننده به خودکشی، حداقل طی یک سال اخیر درگیر نوعی بیماری جسمی ناتوان کننده بوده اند. پدیده گذار اپیدمیولوژیک موجب شده است تا بیماری های مزمن، نقش پررنگ تری در مشکلات سلامت مردم داشته باشند. در این میان برخی از بیماری ها مستلزم درد مزمن و ناتوانی فیزیکی غیر قابل علاج هستند. این در حالیست که یکی از عوامل مساعدکننده برای اقدام به خودکشی، احساس درماندگی یا «Helplessness» شناخته شده است و این احساس به فراوانی با بیماری های مزمن در ارتباط است.

چنانچه مراجعه ۳۷ درصد از اقدام کنندگان به خودکشی جهت دریافت خدمات روانپزشکی طی یک سال قبل از اقدام به خودکشی، تاییدی است بر یافته های مطالعات متعددی که نقش بیماری ها و سلامت روانی را بر پدیده خودکشی مورد تاکید قرار می دهند.

اقدام به خودکشی یک عامل محرک برای الگوپذیری سایرین

حدود ۲۰ درصد از مرتکبان مسمومیت عمدی در این تحقیق، واجد سابقه اقدام به خودکشی در خویشاوندان و نزدیکان خود بوده اند. اثر Familial clustering در مطالعات دیگری نیز مشاهده شده است و این مساله نشان می دهد که اقدام به خودکشی موفق علاوه بر عوارض مستقیم آن برای فرد و اطرافیان، ممکن است به شکل یک عامل محرک در بین اطرافیان مردد برای اقدام مشابه، عمل کرده یا این ایده را در ابتدا به عنوان یک راه حل در ذهن آنها شکل می دهد.

در همین پژوهش، نزدیک به ۷۵ درصد از ۴۴۲ نفری که طی یک سال قبل از انجام تحقیق، مشکلات و فشار روانی جدی در زندگی را تجربه کرده بودند، دارای مشکلات عمده در روابط بین فردی بودند. نزدیک به ۶۲ درصد از این مسایل در ارتباط بین فرزند با والدین و ارتباط با همسر(به ترتیب ۳۵.۳ و ۲۷.۱ درصد) بوده است.

تاثیر محرومیت اجتماعی بر تصمیم به خودکشی

نداشتن مهارت های ارتباطی مشکلی است که عوارض خود را در ابعاد مختلف اجتماعی نشان می دهد. کافی است نگاهی کارشناسانه به پرونده موجود در خصوص موضوعاتی همچون طلاق، بزهکاری و حتی جرایم جنایی انداخته شود. از سویی دیگر، حدود ۴۰ درصد از افراد دارای حوادثپرتنش، دچار مشکلات عمده مالی بوده اند. اگرچه فقر ممکن است به خودی خود یک عامل علی در اقدام به خودکشی نباشد و لیکن تاثیر محرومیت های اجتماعی حاصل از آن بر افزایش خطر آسیب به خود تا حد زیادی مستند شده است. در حالی که دورکیم معتقد بود خودکشی در طبقات بالای اجتماعی رایج تر است، مطالعات دهه های اخیر اغلب خلاف این مساله را نشان می دهد. محرومیت اجتماعی و عدم انسجام اجتماعی هر کدام می توانند سهم مستقلی در افزایش خطر آسیب به خود به ویژه در مردان داشته باشند.

هشدارهایی که باید جدی گرفته شوند

حدود یک چهارم از افراد مرتکب مسمومیت عمدی به نحوی پیش از اقدام، سایرین را از این تصمیم خود مطلع کرده بودند. در اغلب موارد نیز این اطلاع رسانی از طریق ارتباط کلامی انجام شده است. گذاشتن یادداشت(۲.۸ درصد موارد) شیوه دوم اعلام قصد خودکشی بوده است و اگرچه برخی مطالعات خارجی گذاشتن یادداشت را یکی از نشانه های جدی برای قصد از بین بردن خود معرفی می کنند، ولی به نظر می رسد در ایران این کار بیشتر به قصد تحت تاثیر قرار دادن نزدیکان انجام می شود.

تصمیم تکانه ای برای اقدام به خودکشی

حدود ۴۵ درصد از مرتکبان اقدام به خودکشی حداقل در مقطع زمانی نمونه گیری(۲۴ تا ۴۸ ساعت اول مراجعه) ادعا کرده اند که حقیقتا قصد نابودی خود را داشته اند. ارزیابی قصد واقعی فرد برای از بین بردن خود در موارد اقدام به خودکشی، امروزه به عنوان یک متغیر پیشگویی کننده برای اقدامات آسیب زننده به خود در آینده مطرح شده است. تلاش ها بر این بوده است تا به این منظور، ابزاری مثل یک پرسشنامه کوتاه ولی به لحاظ روش شناختی، معتبر، طراحی شود. نمونه اولیه این پرسشنامه در سال ۱۹۷۴ توسط Beck و همکارانش ارایه و البته در طول زمان دستخوش تغییراتی شده است.

۷۱ درصد از اقدام کنندگان به خودکشی به طور ناگهانی و در واقع اغلب، به شکل تکانه ای به این امر تصمیم گرفته و اقدام کرده اند. اگرچه خصوصیات شخصیتی تکانه ای و تهاجمی کاملا با رفتارهای وابسته به خودکشی مرتبط شناخته شده است، اما به هر حال باید توجه کرد که رفتارهای تکانه ای و پرخاشگرانه همیشه تنها معطوف به خود شخص نمی شود و گاه با تغییر جهت به سمت دیگران زمینه ساز آسیب های اجتماعی گسترده تری می شود.